Bir kaç yıldan beri Nadir Toprak Elementleri diye bir kavram duyuyoruz ve seviniyoruz. Çünkü araştırmacılar “Nadir Toprak Elementlerinin” yurdumuzda bol miktarda var olduğunu bildiriyorlar. Yurdumuzda bol miktarda NTE’nin var olduğunu ABD bile bizden önce duymuş ve biliyor. Biz millet olarak bunu öğrenmekte biraz geç kalmışız. SÖYLEDİLERDE BİZ Mİ DUYMADIK!
Mendelyev’in Periyodik Sistem Tablosunda katı, sıvı ve gaz formunda 118 element mevcuttur. Bunlardan 17 adedi Nadir Toprak Elementi olarak adlandırılmaktadır. Yurdumuzda ESKİŞEHİR-Beylikova’da yaklaşık 694 milyon ton NTE rezervi olduğu saptanmıştır. (Bizdeki bu rezerv Çin’den sonra dünyanın ikinci en büyük rezervidir.)
Esasında yer yüzünde bol miktarda var olan hepimizin bildiği; antimon, berilyum, kobalt, lityum, galyum, grafit, niyobyum, platonononidler ( doğal bileşikler), renyum, tantal, tellür, tungsten, vanadyum dâhil “bu saydığımız 13 kıymetli metal” Kıymetli Elementlerdendir. Ancak Nadir Elementlerden değildir. Onların en önemli özelliği, diğer metallere bağlı olarak, minerallerin içinde yer almalarıdır. Bunlar yaklaşık olarak 30 hammaddelik “mineral cevher” sayılan bir alt kümedir.
***Peki, konumuzu oluşturan Nadir Toprak Elementleri hangi elementlerdir ve kaç adettir:
Nadir Toprak Elementleri; 17 element’tir. Bunlar; sayıları 15 adet olan LANTALİT’lere Skandiyum ve İtriyum’un da eklenmesi ile sayısı 17‘ye ulaşan elementlerdir.
-Diğer bir deyişle NTE’leri = (Lantalitler + Skandiyum + İtriyum’dur.) NTE’leri, Hafif ve Ağır Toprak Elementleri olmak üzere iki guruba ayrılır.
-HAFİF OLANLAR: 7 adettir.
1.Skandiyum, 2.Lantan, 3.Seryum, 4.Proseodim, 5.Neodimyum, 6. Prometyum, 7.Samaryum.
-AĞIR OLANLAR: 10 adettir.
1.İtriyum, 2.Evropiyum, 3. Godolinyum, 4.Terbiyum, 5. Disporsiyum, 6. Holmiyum, 7.Erbiyum,
8.Tulyum, 9.İterbiyum,10.Lütesyum.*NTE’leri teknolojik ve sanayi açısından kritik değeri olan kimyasal elementlerdir. Neticeten: 7 hafif+10 ağır = Toplam 17 Nadir Toprak Elementi vardır.
-BAŞKA BİR DEYİŞLE: Hafiflerden Skandiyum’u, Ağırlardan da İtriyum’u çıkartırsak geriye kalanlar Lantalitlerdir. Lantalitler 15 adettir. *Prometyum doğada nerede ise bulunmaz ve Radyoaktiftir.
-Lantalitler’e Skandiyum ve İtriyum’u da ekleyerek 17adet Nadir Toprak Elementine ulaşmış oluruz. Lantalitler; 57 lantal’dan başlar ve 71 lütesyum’a kadar dâhil toplam 15 elementten oluşur.
****Bir de, doğada az bulunan ve çoğu Radyoaktif olan Aktinitler vardır. AKTİNİTLER: Periyodik
Sistemde 89’dan… 103’e kadar olan elementlerdir. Aktinyum, toryum, protaktinyum, uranyum neptünyum, pülütonyum, amerikyum, küriyum, berkelyum, kaliforniyum, ayınştanyum, fermiyum, mendelyum, nobelyum, lavrensiyum 103 olmak üzere aktinitler 15 adettir.
Nadir Toprak Elementleri: Periyodik tabloda genellikle LANTALİTLER ve AKTİNİTLER olarak bilinen, doğada nadir bulunan ve kimyasal olarak benzer özelliklere sahip elementlerdir. Doğada ender rastlanan ve genellikle özel uygulamalarda (Örneğin: bilgisayar, elektronik mıknatıs, nükleer enerji, yenilenebilir enerji alanında) kullanılan elementlerdir.
İnsanlık, antik çağ ile Rönesans arasında sadece yedi metalden yararlanmakta idi. 20. yüzyılda 10 kadar, 1970’li yıllardan itibaren 20 kadar metal kullanıldı. Günümüzde Periyodik Sistem Tablosundaki 86 metalin nerede ise tamamı kullanılmaktadır.
*NTE’leri Periyodik Tablonun 17 özel elementinden oluşmaktadır. Şu özet bilgiyi de aklımızın bir köşesine yazalım; Lantalit ve Aktinit Elementler ile Kıymetli Metaller çok kıymetli elementlerdir.
Uluslar arası Enerji Ajansının verilerine göre: NTE’lerinin tüketimi 2020 yılı verilerine göre; 2040’a kadar 7 kat artacağı (nikel 19, kobalt 21, grafit 25, lityum 42 kat artacağı) ve Nadir Metaller ile minerallere hücumun artacağı tahmin edilmektedir. Adı üstünde NADİR: Az bulunan, sık rastlanmayan, seyrek ve ender rastlanan, çok kıymetli demektir. Az olsun, nadir olsun, değerli ve kıymetli olsun, yeter ki bizim olsun. Nadir Toprak Elementleri Nerelerde Kullanılır:
1.Cam ve seramik sanayi, metalürji, lazer üretimi, mıknatıs üretimi, petrol katalizörü ve ileri teknoloji cihazlarının üretiminde kullanılır.
2.Cep telefonları ve Bilgisayarlar, Elektrikli araba motorları, Jet motorları, Rüzgar türbinleri, Güneş panelleri, Manyetik alaşımlar, Elektronik cihazlar, Optik sistemler, MR Cihazları, Görüntüleme sistemleri gibi teknolojik ürünlerin imalatı dâhil bir çok alanda kullanılmaktadır.
3.Savunma sanayinde; tanklarda, destroyerlerde, radarlarda, akıllı bombalarda, anti personel mayınlarında, gece görüş donanımında, sonarlarda, hatta lazer toplarında ve savaş uçaklarında nadir metaller kullanılmaktadır.
NOT: 1-NTE’leri nabit (saf) halde bulunmazlar. Prometyum hariç tamamı bileşik halde bulunur. Prometyum’a yer kürede çok az rastlanmaktadır ve ekonomik bir önemi de yoktur.
NOT: 2-NTE’ler 160’a yakın mineralin içinde bulunabilmektedir. Dünya genelindeki üretimin %95’i BASTNAZİT ve KSENOTİM ve MONAZİT olmak üzere üç mineralden sağlanmaktadır.
NOT: 3-NTE’ler 1948’e kadar HİNDİSTAN ve BREZİLYA’daki Plaser yataklarından elde edilmekte idi.
-1950’lerde Güney Afrika’da keşfedilen büyük MONAZİT damarı dünyanın tek kaynağı oldu.
-1965-1985 Mountain Pass madeninden (ABD’nin Kaliforniya eyaletinin Mojave çölü bölgesinden) elde edildi. *1985 yılından sonra ÇİN’deki BASTNAZİT ve MONAZİT yataklarından elde edildi. Çin’in NTE madeni Moğolistan’ın Özerk Bölgesinin BAOTOU şehrinin 120 Km. güneyindeki BAYAN OBO madenidir.
YURDUMUZDA: ESKİŞEHİR-BEYLİKOVA’DAN başka; Aksu Diamas (İsparta)/Mortas Boksit (Seydişehir-Konya), Kuluncak Sofular (Malatya), Çanaklı (Burdur) URANYUM ve TORYUM zenginidir, Mazıdağı (Mardin) (Ekonomik değildir),Tunçbilek (Kütahya’da) da NTE yataklarımız bulunmaktadır.
-Periyodik sistemdeki 118 elementten ilk 94 element dünyada doğal olarak mevcuttur. 95 nolu amerikyum ile 118 atom numaralı Oganeson arasındaki 24 element sadece laboratuarlarda sentezlenen yapay elementlerdir. İlk 94’ün 83’ü ilksel, 11’i ise yalnızca ilksel elementlerin bozunma zincirinde ortaya çıkar.
NEDEN NADİR: Doğada az bulunmasından değil, ekonomik olarak çıkartılması ve ayrıştırılmasının zor oluşundandır. Kayalarda ve diğer yaygın metallerin içerisinde çok küçük oranla bulunmakta, çıkarılma ve ayrıştırılmaları da çok pahalıya mal olmaktadır. Bu metallerin çıkartılması ve asitli ayrıştırma süreçleri aşamalarında “Radyoaktif Atıklar” çevreye ve sağlığa zarar vermektedir.
Şöyle ki; 1Kilo Vanadyum için 8.5 ton, bir kilo Seryum için 16 ton, bir kilo Galyum için 50 ton, bir kilo Lütesyum için 1200 ton kayaç ayrıştırmak gerekmektedir. Elde edilen şey bir bakıma yer kabuğunun “Etkin Maddesidir.” Milyarlarca yıl süren jeolojik etkinliğin bize sunabileceği en iyi şey hiç görülmedik özelliklere sahip atomlardan oluşan bir yoğunlaştırılmış (konsantre) bileşiktir.(NOT: Vanadyum: NTE olmamakla birlikte Atom No: 23 olan, bir geçiş elementidir, 23 proton ve 23 elektrona sahiptir)
Bu metallerin küçücük bir miktarı bile sanayide işlendiğinde yüksek bir manyetik alan yaratır. NTE’leri sayesinde Milyonlarca ton KARBON GAZI salan kaynaklar terk ediliyor, yerlerine KARBONDİOKSİT yayınlaMAyan kaynaklar konuyor. Bu yüzden YEŞİL KAPİTALİZMİN ANAHTARIDIR. Bunlara YEŞİL ELEMENTLER de denilmektedir. Daha az kirlilik ama aynı zamanda daha çok enerji.
Ancak PETROL ve KÖMÜR henüz son sözlerini söylemedi.***BU ALANDA LİDER KİMDİR: ÇİN – Pekin NTE’nin efendisidir denilmektedir.
***YERYÜZÜNDE NERELERDE VAR: Çin’in NTE madeni Moğolistan’ın Özerk bölgesinin 120 Km. güneyindeki BAYAN OBO madeninde. Çin, Kazakistan, Endonezya ve Güney Afrika ülkelerinde var.
*KIRŞEHİR kent konseyinin yaptırdığı analizler sonucu; Kervansaray Dağlarında altından yüzlerce kat daha değerli NTE’leri ile “titanyum, lantan, lityum, toryum ve uranyum gibi” Stratejik Madenlerin bol miktarda bulunduğu bilgisi basınımızda da yer almıştır.
-İleri teknoloji ve sanayi açısından ciddi bir katma değer potansiyeline sahip NTE’lerinin değeri dünya petrol pazarlarında 220’de birdir. 2035 yılı gibi yakın bir tarihe kadar sadece elektrikli araçların batarya ihtiyaçlarını karşılamak için 400 yeni maddenin hizmete girmesi, küresel ihtiyaçları karşılayabilmek için bu günden – 2050 yılına kadar insanlığın başlangıcından beri çıkartılandan daha çok metal çıkarmak gerekiyor.
KAYNAKÇA: Nadir metaller savaşı geçişinin ve dijitalleşmenin karanlık yüzü dergisi ( Orijinal Adı: Laguerre des metaux rares gullaume Piton.) Çeviren Alp Tümertekin. İş Bankası Kültür Yayınları
(2. Basım 2024)
SONUÇ: Nadir Toprak Elementleri modern dünyanın EN KRİTİK HAM MADDELERİ haline gelmiştir. Bu yüzden XXI. yüzyılın PETROLÜ deniyor. Bu kaynakları kim kontrol ederse STRATEJİK ve JEOPLİTİK açıdan XXI. Yüzyılın üstünlüğünü elinde bulundurur. Sosyo-Ekonomik açıdan: Türkiye’nin bu kaynakları işleyip teknolojik ürünler üretmesi, dışa bağımlılığı azaltacak ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti çok büyük bir üstünlük kazanacaktır.
Dünya Bor ihtiyacının %48’ini karşılayan Türkiye: Dünya ticaret piyasasında fiyatları ciddi bir şekilde değiştirebilecek kadar önemli bir paya ve yapıya sahiptir. Keza; Nadir Toprak Elementlerine sahip oluşu ile de zamanı geldiğinde bu varlığını ve potansiyel gücünü en iyi şekilde değerlendirecek ve kullanacaktır. “Yeter Artık Varlık İçinde Yokluk Çekmeyelim diyoruz…”
Teknolojik üstünlüğün merkezine yerleşmiş olan Nadir Toprak Elementleri (NTE) yarışında yerimizi almamız temennisiyle… Hoşca kalın.
Muharrem KAYNAK
09 NİSAN 2026
NOT: Nadir toprak elementleri ile ilgili olan bu yazı ve eklerine daha sonraki yazılarımızda devam edilecektir.
